مقالات انجمن علمی مدیریت بازرگانی

اوپك از آغاز تا كنون

«اين مقاله شامل تاريخچه اوپك و افزايش بهاي نفت در سالهاي اخير و ايران در اوپك و.. است»

افزايش بي سابقه قيمت نفت در سالهای جاري، حكايت از افزايش اهميت نفت در مبادلات استراتژيك جهان دارد . افزايش تقاضاي چين و هند به نفت و حملۀ امريكا به عراق و حضور در منطقه ژئو استراتژيك خليج فارس ، هم معلول افزايش اهميت نفت است و هم به نوبۀ خود علت آن به شمار مي آيد. از تأسيس سازمان كشورهاي صادركننده نفت(اوپك) نزديك به نيم قرن مي گذرد و اين سازمان بر خلاف ديگر سازمانهاي جهان سومي با وجود تمامي پيش بيني هاي مربوط به شكست و افول تا كنون پا برجا مانده است. اين در حالي است كه اوپك در طول حيات خود يعني از بدو تأسيس در سال 1960 ميلادي تا كنون با مشكلات زیادي دست و پنجه نرم كرده است. در ابتداي تأسيس اين سازمان، از جانب شركتهاي بزرگ نفتي كه كنترل توليد و تجارب نفت در سطح جهاني را به عهده داشتند ، مقاومتهاي جدي صورت گرفت. همچنين دولت هاي مصرف كننده نفت ، بويژه كشورهاي صنعتي نمي توانستند با چنين پديده اي مواجه شوند . اما با وجود اين مقاومت ها و مشكلات و چالشهاي بعدي ، اوپك توانست هم خود را تقويت نمايد و هم به حيات خود ادامه دهد.

در اواخر دهه 90 و تحت تأثير سهميه بندي نفت در امريكا ورود نفت شوروي به بازارهاي اروپا و به علت نفوذ فزاينده كارتل هاي نفتي، قيمت نفت خاورميانه در دو نوبت كاهش فوق العاده اي پيدا كرد؛ عامل مؤثر كاهش قيمت نفت كمپاني هاي نفتي بودند كه از نظر فني و سياسي چنان قدرتي پيدا كرده بودند كه از يك سو منافع كشورهاي توليد كننده نفت را ناديده مي گرفتند و از سوي ديگر كشورهاي وارد كننده را متقاعد مي ساختند روند عرضه نفت ارزان همجنان ادامه خواهد داشت. براي مثال قيمت نفت خام ايران كه در ژوئن 1956 هر بشكه 04/2 دلار به فروش مي رسيد. در فوريه 1975 به 86/1 دلار و در آوريل 1960 به 78 /1 دلار براي هر بشكه كاهش پيدا كرد .

كاهش قيمت نفت ضربه بزرگي به منافع كشورهاي توليد كننده نفت وارد كرد و اين كشورها كه با درآمد ناشي از صادرات نفت امورات خود را مي گذرانند، بامشكلات زيادي مواجه شدند.

اين امر موجب نزديكي كشورهاي صادركننده نفت به يكديگر شد و در سپتامبر 1960 سازمان كشورهاي صادركننده نفت(اوپك)با شركت 5 عضو مؤسس يعني: ايران، عراق ، عربستان ، كويت و ونزوئلا در بغداد تشكيل شد و طي بيانيه اي خط مشي و اهداف سازمان تشريح گرديد . انگيزه اصلي تشكيل اوپك آن بود كه كشورهاي عضو از كاهش بيشتر قيمت نفت ممانعت به عمل آوردند.

اهداف سازمان اوپك در ماده (2) اساسنامه بدين شرح تعيين شده است:

الف: هدف اصلي سازمان ايجاد هماهنگي و وحدت در خط مشي هاي نفتي كشورهاي عضو و تعيين بهترين شيوه ها براي تأمين منافع عردي و جمعي آنان خواهد بود.

ب: سازمان روش ها، وسايل تأمين تثبيت قيمتها در بازارهاي بين المللي نفت را پيش بيني خواهد كرد.

ج: مصالح ملتهاي توليد كننده و ضرورت تضمين درآمدهاي ثابت براي كشورهاي توليد كننده ، عرضه كافي و منظم به ملت هاي مصرف كننده.

روند قدرت اوپك:

سير توليد جهاني نفت در دهه هاي پس از تأسيس اوپك روند گوناگوني داشته است. زماني به سال 1955 ، ايالات متحده 43% توليد جهاني را در اختيار داشت، ليكن با پيدايش اوپك در سپتامبر 1960 به تدريج 38% از توليد كل جهان از آن اين سازمان داشت. در سال 1972 ايالات متحده و شوروي به ترتيب 18% و 15% كل توليد جهاني را دارا بودند و در همين سال اوپك 5/55% كل توليد جهاني را تصاحب داشت.

بر اساس آمار و ارقام توليد جهاني ، طي سالهاي دهه 1960 و 1970 يعني از سال 1979 ، اوپك قدرت تصاحب توليدي بيش از 60% جهان را داشته است ،اما بر اثر به وجود آمدن شوكهاي نفتي و افزايش قيمت نفت در دهه 1970 و تلاش مصرف كنندگان براي كاهش اتكاي خود به نفت اوپك و تشكيل آژانس بين المللي انرژ، اوپك بتدريج قدرت توليد خود را به نفع ديگر بازيگران يعني كشورهاي غير اوپك از دست داد.

سهم اوپك در سال 1981 به 40% و سهم اين سازمان در سال 1998 به 7/30% كل توليد جهاني نفت رسيد. سهم اين سازمان در سال 2000 ، 5/38 % بوده است و پيش بيني مي شود كه در سال 2010 به 6/42 % و در سال 2020 به 7/46% برسد.

دلايل كاهش روند قدرت:

در دهه 1970 كشورهاي صادركننده نفت و بويژه اعضاي اوپك تصمیم گرفتن با تعيين قيمت نفت تلاش كردند تا از آن به عنوان ابزار سياست خارجي و به عنوان اسلحه اي در مقابل كشورهاي صنعتي استفاده كنند. مهمترين زمان استفاده از اسلحه نفت در سال 1973 بود كه كشورهاي عربي عضو اوپك تحريم نفتي عليه امريكا و هلند را آغاز كردند ونخستين شوك نفتي را موجب شدند. در مقابل و در واكنش به تحريم نفتي اعراب ، آژانس بين المللي انرژي توسط ايالات متحده پايه گذاري شد و هدف اصلي آن ايجاد سازوكاري براي خنثي سازي استفاده از نفت به عنوان اسلحه بود.

سياست عمده آژانس بين المللي انرژي مبني بر صرفه جويي ، موجب كاهش تقاضاي اعضاي آژانس که نه تنها منبع عظيم درآمدي براي اعضا بوده ، بلكه وسيله اي براي صرفه جويي در مصرف انرژي هم به حساب مي آمد.

اعمال ماليات بر نفت دو پيامد داشت: نخست اين كه تقاضا براي نفت را كاهش داد يا ثابت نگه داشت و دوم اين كه بار تعديل يا تطبيق نسبت به نوسانات قيمت نفت دوباره بر دوش توليد كننده هاي اوپك قرار گرفت.

با روند فوق و از دهه 1970 به بعد ، توليد نفت اوپك به نسبت ميزان ذخاير اعضا كاهش پيدا كرد كه دلايل اين امر در دو بخش بين المللي و داخلي قابل بررسي است.

در حوزه بين المللي نقش آژانس بين المللي انرژي در كاهش قدرت توليد اوپك با به كارگيري اهرم هاي زير بسيار جايز اهميت است:

الف: صرفه جويي در مصرف نفت و جايگزيني نفت و جايگزيني ساير منابع انرژي نظير انرژي هسته اي ، انرژي بادي ، انرژي آبي ، انرژي خورشيدي و غيره.

ب: افزايش اكتشافات نفتي در كشورهاي صنعتي و بيرون از اوپك.

ج: كاهش هزينه هاي توليد و استخراج نفت به علت پيشرفت هاي تكنولوژيك در مناطقي كه قبلاً استخراج نفت توجيه اقتصادي نداشت.

د: ذخيره سازي استراتژيك نفت؛ بر طبق برنامه هاي تنظيمي آژانس حجم ذخاير اعضا مي بايد به اندازه اي باشد كه 90 روز مصرف آنها را تأمين نمايد. همچنين اعضا پذيرفته اند كه در صورت بروز شرايط اضطراري ، 7% از حجم ذخاير نفتي خود را در اختيار آژانس قرار دهند تا در جهت رفع كمبودها مورد استفاده قرار گيرد. دلايل دروني كاهش دهنده قدرت اوپك نيز به صورت زير قابل بررسي است:

الف: عدم رعايت سهميه هاي ملي توليد نفت

ب: ضعف تكنولوژي نفتي و در نتيجه وابستگي به تكنولوژي پيشرفته شركت هاي بزرگ يا كشورهاي صنعتي

ج: مشكلات ساختاري سياسي و تنش در مناسبات اعضا

لازم به ذكر است كه از ابتداي تشكيل اوپك تاكنون 2 ديدگاه پيرامون ميزان توليد نفت وجود داشته است؛ ديدگاه اول كه در رأس آن عربستان قرار دارد معتقد است اوپك مي تواند با افزايش توليد نفت اولاً درصد بيشتري از توليد نفت در بازار جهاني داشته باشد و قدرت خود را به توليد نفت بيشتر كند و ثانياً با پايين نگه داشتن قيمت نفت از گرايش كشورهاي مصرف كننده به انرژي هاي جديد و جايگزين جلوگيري نمايد.

 در مقابل ديدگاه ديگري وجود دارد كه كشورهايي نظير ايران از آن پشتيباني مي كنند و خواهان تنظيم عرضه نفت با تقاضا و حتي در صورت لزوم كاهش توليد و بالا نگه داشتن قيمت نفت است.

ادامه دارد ...